«Από την Αθήνα στο Άουσβιτς»

27 Ιανουαρίου 2011 (1945)

«Από την Αθήνα στο Άουσβιτς» (Αγκάμπεν)

(από τη δημοκρατία στην κατάσταση εκτάκτου ανάγκης)

_MG_8445

Επέτειος απελευθέρωσης του Άουσβιτς από τον Κόκκινο Στρατό

Σκέψεις που ξεκινούν από τη λογοτεχνία του ολοκαυτώματος:

Το Maus, ένα έργο που πατάει τόσο στην τέχνη της λογοτεχνίας όσο και σ’ εκείνη των κόμιξ, πραγματεύεται την κληρονομιά του παρελθόντος στο παρόν, ως αναπόσπαστου τμήματος του. Το Maus είναι η ιστορία του τυχαίου ανθρώπου, στο πρόσωπο τόσο του γιού όσο και του πατέρα: ένας πατέρας χτυπημένος από ‘την ιστορία’, κι ένας γιός χτυπημένος από την κληρονομιά της ‘ιστορίας’. Κανείς δεν επέλεξε αυτή τη μοίρα, και κανείς δεν μπορεί να την αποφύγει. Αυτό που μπορούν να κάνουν είναι να χτίσουν. Αρχικά να επιβιώσουν, κι έπειτα να δημιουργήσουν.

Ακριβώς επειδή δεν προορίζεται να εξυμνήσει ανδραγαθήματα, το Μάους απεικονίζει με αυτοσαρκασμό και χιούμορ, ατελείς σκέψεις, πίκρα, καθημερινά διλλήματα, τυχαιότητες, μαθήσεις, επαναλήψεις, ακόμα και καθαρές βλακείες.

Μέσα από μια οντολογική έλλειψη σταθερότητας, οι χαρακτήρες των έργων του καταπιάνονται με αναστοχασμούς, επιστροφές και αποσύρσεις, αναδεικνύοντας τη σχιζοφρενική κατάσταση της εσωτερικής φυγής σε εξωτερικά αναπόδραστες συνθήκες, όπως αυτές που αφορούν καταστροφές, τον θάνατο, την απώλεια της ελευθερίας.

Ο Σπίγκελμαν έτσι κατορθώνει να σκιαγραφήσει το ‘ξένο’, όπως αναδύεται σε συγκεκριμένες καταστάσεις, σε ‘οικείους’ τόπους, όπως και την μοναχική βίωση των στιγμών συνείδησης της υποκειμενικότητας. Αναδεικνύει θα μπορούσε να πει κανείς ‘φωνές βοώντων σε ερήμους’, με τις τελευταίες όμως να μην φέρουν τίποτε το Αποκαλυψιακό.

_MG_8448

Η άβυσσος του Άουσβιτς ξετυλίγεται βήμα βήμα, ακολουθώντας την πορεία ενός ανθρώπου που πιάνεται στα δίχτυα των ακροτήτων της όψιμης νεοτερικότητας:

η βιομηχανία, η γραφειοκρατία, η επιστήμη επιστρατευμένες από την ιδεολογία της κίνησης (δηλαδή της προόδου).

Το Maus σκιαγραφεί τα μονοπάτια που οδήγησαν στην άβυσσο αυτή -που καταλήγει στο απύθμενο πεδίο του στρατοπέδου- όπως είχαν ήδη ξεκινήσει πολύ νωρίτερα.

Όταν οι γνώριμοι τόποι γίνονται όχι μόνο ξένοι, μα και θανάσιμα εχθρικοί.

Όταν η οικονομία της σπάνης επιβάλει μύριους αποκλεισμούς, καθιστώντας ακόμη και το πιο απλό πράγμα αδύνατο.

Όταν το στίγμα αποκτά τη μορφή του ορίζοντα των ανθρωπίνων σχέσεων.

Η ιστορία του Βλάντεκ Σπιγκελμαν σκιαγραφεί (κυριολεκτικά, μέσα από ανθρώπους –σκιές των προηγούμενων εαυτών τους, σκιές της ‘ιδεατής’ τους ταυτότητας, με βάση την θετική σκοπιά της κληρονομιάς του Διαφωτισμού –εξού και η ρητορική ερώτηση που θέτει ο Πρίμο Λέβι – ένας άλλος γνωστός επιζήσας – στην καταγραφή των αναμνήσεων του ‘εάν αυτό είναι ο άνθρωπος’) την καταστροφή της κοινωνίας που επέβαλαν οι ναζιστές, την άνοδο της ασημαντότητας (παραφράζοντας τον Καστοριάδη) –των εξαχρειωμένων εκείνων στοιχείων του κοινωνικού βυθού που διαχρονικά αναδύονται σε τέτοιες συγκυρίες, σε τέτοια καθεστώτα.

Το Maus ξεγυμνώνει γλαφυρά τους νόμους της εξαχρείωσης, αυτού που η Χάνα Άρεντ ονόμασε κοινοτοπία του κακού, στην ολοκληρωτικά α-νόητη και νοσηρή πραγματικότητα του κακού, όπως αποτυπώνεται στις πράξεις των ανθρώπων.

Τέλος, η οικονομία της σπάνης που επέβαλαν οι ναζιστές, αναδεικνύει την κατάφορη σπατάλη σε όλο το μεγαλείο της: την καταστροφή της ίδιας της ζωής και την κυριαρχία του περιττού.

_MG_8460

Το  Maus σίγουρα δεν αποτελεί θεματική πρωτοτυπία. Τα απομνημονεύματα άλλων επιζώντων, του Πρίμο Λέβι, του Ιάκωβου Καμπανέλλη -το μνημειώδες ντοκιμαντέρ του Κλοντ Λάνζαμανν, Shoah, που χρειάστηκε 12 χρόνια για να ολοκληρωθεί, μαζί με δεκάδες μονογραφίες, αναλύσεις και στοχασμούς- έχουν περιγράψει γλαφυρά βήμα προς βήμα τους κοινούς τόπους της εμπειρίας του στρατοπέδου συγκέντρωσης.

Έχει διατυπωθεί ότι η ιστορία του ολοκαυτώματος έχει ειπωθεί, και πως μάλιστα υπάρχει και κορεσμός από αντίστοιχες αφηγήσεις. Αρκετοί μάλιστα βλέπουν και δόλο στον υπερτονισμό αυτού του ιστορικού μαρτυρίου έναντι άλλων. Το ένα όμως δεν αποκλείει το άλλο. Τουναντίον, η μια αφήγηση ωθεί τους απαιτητικούς στην επόμενη.

Η διαφωνία επομένως με την αντίδραση είναι κάθετη: αφενός, η εμπειρία αυτού που ο Αγκάμπεν ονόμασε ως ανείπωτο, μαζί και του πρωτοφανούς της εκτέλεσης του ναζιστικού εγκλήματος, είναι κάτι που σε όλες τις παραλλαγές του στις άπειρες υποκειμενικότητες της βίωσης του, αποτελεί κάτι οικουμενικό.

Η μόνη ‘τύχη’ του εγκλήματος αυτού είναι η αναγνώριση του. Ανάμεσα σε μύρια άλλα, όχι μόνο όσων υποβαθμίστηκαν, αλλά κι εκείνων που δεν άφησαν ίχνη. Πέραν του πολιτικού χαρακτήρα του τι έχει σημασία να ειπωθεί και τι όχι, όπως και του τι χαρακτηρίζει τις προτεραιότητες της κάθε σημασιοδότησης, το πρόβλημα της κάθε καταγραφής είναι εγγενές: αφορά εκείνα που δεν καταγράφει.

*

Ο Λέβι αναφέρει σε κάποιο βιβλίο του κάτι που είχε πει ένας φρουρός-δήμιος του Άουσβιτς σε κάποιον: όποια και αν είναι η έκβαση αυτού του πολέμου εσάς θα σας έχουμε νικήσει. Δεν θα μείνει κανείς να πει την ιστορία σας. Και αν ακόμα κατορθώσει να επιζήσει κάποιος και μιλήσει για όλα αυτά που έγιναν εδώ, κανείς δεν θα τον πιστέψει, γιατί το έγκλημα θα είναι τόσο τερατώδες. Θα πιστέψουν εμάς που θα τα αρνηθούμε όλα.

Πράγματα που ξεφεύγουν της εμπειρικής παρατήρησης, συχνά γίνονται δύσκολα πιστευτά. Επιπλέον, το να ρίξει κανείς μια αμφιβολία, είναι αρκετή συχνά στο να αλλοτριώσει την πλήρη πίστη στην αλήθεια κάποιου συμβάντος. Το να εξηγήσεις επίσης το πως γίνονται κάποια πράγματα είναι εξαιρετικά δύσκολο, ανάλογα με το βαθμό περιπλοκότητας τους. Το να πείσεις –ιδίως για πράγματα που δεν ενδιαφέρουν ή που φαντάζουν εξαιρετικά δύσκολα ή απίθανα – είναι δύσκολη υπόθεση (όχι ακατόρθωτη). Η δράση εξαρτάται από άλλους παράγοντες.

Τα γεγονότα μιλούν βέβαια όταν οι συνθήκες γίνουν τέτοιες, και οι εμπειρίες επίσης, που να κάνουν αναφορές σαν τις προηγούμενες πιστευτές. Οι οποίες με τη σειρά τους θα δώσουν βάσεις για συλλογισμό και ερμηνεία αινιγματικών όψεων του παρόντος.

_MG_5079

(καταραμένες λέξεις, πράξεις που στοίχειωσαν γλώσσες ολόκληρες)

(Αποσπάσματα από το βιβλίο “ημερολόγια μιας ενδιαφέρουσας εποχής”)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s